Banki nie finansują obronności. Gdzie są największe luki?

Polskie banki finansują sektor obronny w znacznie mniejszym zakresie niż mogłyby, mimo że przedsiębiorstwa zbrojeniowe wykazują lepszą kondycję finansową niż średnia branża przemysłowa — wynika z raportu “Rola i znaczenie sektora bankowego w procesie finansowania działalności przedsiębiorców sektora obronnego” przygotowanego przez zespół naukowców kierowany przez Waldemara Rogowskiego na zlecenie Warszawskiego Instytutu Bankowości.

Jak banki finansują obronność dzisiaj?

Polskie instytucje finansowe ograniczają się do kilku instrumentów. Przede wszystkim udzielają gwarancji oraz krótkoterminowych kredytów obrotowych, z reguły zabezpieczonych kontraktem publicznym. Finansowanie przyznawane na te zamówienia najczęściej zabezpieczone jest gwarancją Skarbu Państwa. To oznacza, że banki angażują się głównie w finansowanie bieżącej działalności operacyjnej firm zbrojeniowych, a nie w ich długoterminowy rozwój.

Waldemar Rogowski, kierujący badaniem, podkreślił na konferencji prasowej Związku Banków Polskich: “Skala finansowania sektora obronnego pozostaje ograniczona. Sektor bankowy dostrzega jednak potencjał dla wzrostu zarówno wolumenu, jak i wartości finansowania”.

Gdzie są największe luki w finansowaniu?

Raport wskazuje na trzy główne obszary niedofinansowania:

Obszar	Problem	Znaczenie
Długoterminowe inwestycje	Brak finansowania na budowę zdolności produkcyjnych	Ogranicza modernizację fabryk i linii produkcyjnych
Projekty B+R	Niedofinansowanie badań i rozwoju technologicznego	Spowalnia innowacje w przemyśle zbrojeniowym
Projekty z klauzulami tajności	Banki unikają finansowania	Utrudnia realizację projektów dla wywiadu i MON

Największa luka dotyczy długoterminowego finansowania inwestycji w zdolności produkcyjne polskiego sektora obronnego. Banki unikają również finansowania przedsięwzięć objętych klauzulami poufności lub tajności, co stanowi istotny problem dla projektów realizowanych na zlecenie instytucji państwowych.

Kondycja finansowa firm zbrojeniowych — nieoczekiwanie dobra

Badania przeprowadzone na rzecz raportu ujawniają paradoks: przedsiębiorstwa sektora obronnego mają wyższą zyskowność i rentowność niż średnia branża przemysłowa. Ich aktywa i kapitał własny generują zysk bardziej efektywnie, co oznacza wyższy potencjał kredytowy niż generalnie u producentów przemysłowych.

“Wypadają dużo lepiej na tle innych przedsiębiorstw z sektora przemysłowego” — powiedział Rogowski. To oznacza, że niedofinansowanie sektora obronnego nie wynika ze słabości firm czy braku zaufania banków do ich zdolności spłaty, lecz z innych przyczyn.

Dlaczego banki się wstrzymują? Pięć głównych barier

1. Nieadekwatne regulacje

Polskie banki od lat narzekają, że wymogi kapitałowe i limity koncentracji stanowią przeszkodę w finansowaniu dużych przedsięwzięć infrastrukturalnych. Sektor obronny jest niezwykle kapitałochłonny — budowa fabryki lub linii produkcyjnej wymaga ogromnych nakładów. Regulacje unijne i krajowe ograniczają jednak ekspozycję banku na jedną branżę, co utrudnia zaangażowanie się w projekty sektora obronnego.

2. Brak dostosowanych modeli oceny ryzyka

Klasyczne modele oceny ryzyka kredytowego nie są przystosowane do specyfiki projektów zbrojeniowych. Banki nie wiedzą, jak wycenić ryzyko zaawansowanych technologicznie projektów w sektorze obronnym, szczególnie gdy nie mają dostępu do pełnych informacji o projekcie.

3. Asymetria informacji i klauzule tajności

W projektach objętych klauzulami poufności lub tajności bank niejednokrotnie nie wie, na co konkretnie wykłada pieniądze. To tworzy asymetrię informacji między kredytodawcą i kredytobiorcą, która utrudnia właściwą ocenę ryzyka. Waldemar Rogowski zwrócił uwagę: “Sektor bankowy nie finansuje w dostatecznym zakresie przedsięwzięć z klauzulami poufności czy klauzulami ‘tajne‘“.

4. Długie cykle kontraktowe

Cykle kontraktowe w produkcji uzbrojenia trwają lata. Im dłuższe finansowanie, tym większy problem dla banków — ryzyko wzrasta wraz z czasem, a instytucje finansowe preferują krótkoterminowe kredyty.

5. Wysokie ryzyko polityczne

Banki obawiają się zmian politycznych. Nowy rząd może anulować zamówienia, przesunąć priorytety budżetowe lub zmienić strategię obronną. To tworzy niepewność i zniechęca do długoterminowych zaangażowań finansowych.

ESG już nie stanowi bariery

Przez wiele lat finansowanie przemysłu zbrojeniowego było postrzegane jako niezgodne z zasadami zrównoważonego rozwoju (ESG). Banki ze zgorszeniem patrzyły na produkcję “śmiercionośnych narzędzi”. Sytuacja uległa zmianie po napaści Rosji na Ukrainę w 2022 roku.

Komisja Europejska w programie ReArm Europe stwierdziła, że finansowanie obronności jest zgodne z zasadami ESG. To znaczące posunięcie zmniejszyło ryzyko reputacyjne dla instytucji finansowych zaangażowanych w sektor obronny. Jednak Rogowski zaznaczył: “Ryzyko reputacyjne związane z finansowaniem obronności spadło”, choć klasyfikacja ESG nie jest jeszcze całkowicie jednoznaczna.

Co to oznacza dla Polski?

Polska stoi przed kluczowym wyzwaniem. Od 2025 roku, wraz z objęciem urzędu prezydenta USA przez Donalda Trumpa, Europa musi sama sobie radzić z potencjalnym zagrożeniem rosyjskim. Państwa NATO postanowiły wydawać 5 proc. PKB na obronność. Polska nie może pozwolić sobie na niedofinansowanie swojego przemysłu zbrojeniowego, szczególnie gdy firmy w tym sektorze mają zdolność do wzrostu.

Finansowanie obronności może być dla banków “konfiturem” — przedsiębiorstwa zbrojeniowe mają wyższy potencjał kredytowy niż średnia branża przemysłowa. Problem polega na tym, że sektor finansowy nie ma wystarczających kompetencji sektorowych. Przez wiele lat banki nie angażowały się w finansowanie zbrojeń, dlatego brakuje im umiejętności wyceny ryzyka zaawansowanych projektów technologicznych, finansowania kontraktów obronnych czy eksportu uzbrojenia.

Rekomendacje naukowców: podział ryzyka i nowe regulacje

Raport proponuje konkretne rozwiązania:

Podział ryzyka między banki i państwo — rozszerzenie gwarancji i regwarancji Skarbu Państwa za pośrednictwem Banku Gospodarstwa Krajowego lub KUKE. To zmniejszyłoby ryzyko kredytowe dla banków.

Uelastycznienie regulacji — zmiana limitów koncentracji, zwłaszcza na poziomie branży, oraz wprowadzenie preferowanych wag ryzyka dla kredytów na obronność.

Budowa kompetencji sektorowych — banki powinny rozwinąć nowe umiejętności w zakresie oceny ryzyka projektów zbrojeniowych, finansowania kontraktów obronnych i produkcji podwójnego zastosowania.

Długoterminowa strategia państwa — polska administracja powinna mieć jasną, wieloletnią strategię finansowania bezpieczeństwa i określić w niej miejsce dla kapitału prywatnego.

Waldemar Rogowski podsumował: “Potrzebne do tego są bardziej przewidywalne i stabilne regulacje oraz nowy model współpracy pomiędzy państwem, sektorem finansowym i przedsiębiorstwami z tego sektora”. Bez takich zmian luka w finansowaniu obronności będzie się powiększać, a polska przemysł zbrojeniowy nie będzie w stanie w pełni wykorzystać swojego potencjału.